Oznaczenia łożysk – jak czytać symbole na łożyskach?

Wprowadzenie

Oznaczenia łożysk pozwalają określić ich podstawowe cechy bez konieczności wykonywania pomiarów czy demontażu całego zespołu. Z ciągu cyfr i liter można odczytać między innymi typ łożyska, jego serię wymiarową, średnicę otworu, rodzaj uszczelnienia, luz wewnętrzny czy wykonanie koszyka. Problem polega na tym, że nie wszystkie symbole są stosowane identycznie przez każdego producenta.

Znajomość podstawowych zasad oznaczania łożysk jest szczególnie przydatna podczas wymiany części. Pozwala wstępnie zidentyfikować element wymontowany z maszyny i ograniczyć ryzyko zastosowania niewłaściwego zamiennika. Warto jednak pamiętać, że samo podobieństwo wymiarów nie oznacza jeszcze, że dwa łożyska mogą pracować zamiennie.

Czego dowiesz się z tego artykułu?

• Jak odczytać średnicę wewnętrzną z oznaczenia łożyska?
• Co oznaczają symbole ZZ, 2Z, RS i 2RS na łożysku?
• Jak rozpoznać rodzaj łożyska na podstawie jego oznaczenia?
• Co oznaczają sufiksy C2, CN, C3 i C4?
• Jak oznaczany jest materiał koszyka łożyska?

Krótko o łożyskach

Łożysko jest elementem maszyny służącym przede wszystkim do podtrzymywania i prowadzenia części wykonujących ruch obrotowy, najczęściej wałów i osi. Jego zadaniem jest umożliwienie ruchu przy możliwie niewielkich oporach oraz przenoszenie występujących w układzie obciążeń.

W łożyskach tocznych pomiędzy bieżnią wewnętrzną i zewnętrzną znajdują się elementy toczne. W zależności od konstrukcji mogą to być między innymi kulki, wałeczki, baryłki lub igiełki. Ich rozmieszczenie utrzymuje koszyk, który zapobiega niekontrolowanemu przemieszczaniu się elementów tocznych względem siebie.

O łożyskach pisaliśmy już w naszej bazie wiedzy: https://bazawiedzy.air-com.pl/lozyska-budowa-rodzaje-i-funkcje/ 

Na rynku występuje wiele rodzajów i wariantów łożysk. Różnią się nie tylko wymiarami, lecz także konstrukcją, uszczelnieniem, luzem, materiałem koszyka czy przystosowaniem do konkretnych warunków pracy. Informacje o części tych parametrów można odczytać bezpośrednio z oznaczenia łożyska.

Jakie są oznaczenia łożysk metrycznych?

W przypadku łożysk metrycznych wymiary podawane są w milimetrach. Jedną z podstawowych informacji, które można odczytać z oznaczenia, jest średnica otworu łożyska, czyli jego średnica wewnętrzna. 

W wielu popularnych seriach obowiązuje tzw. zasada razy 5. Dwie ostatnie cyfry podstawowego oznaczenia należy pomnożyć przez 5, aby otrzymać średnicę otworu w milimetrach.

Przykładowo końcówka 05 oznacza:

05 × 5 = 25 mm

Analogicznie końcówka 10 wskazuje na średnicę otworu:

10 × 5 = 50 mm

Zasada ta nie obowiązuje jednak dla najmniejszych wartości. Końcówki od 00 do 03 mają przypisane konkretne średnice i trzeba je odczytywać jako wyjątki od reguły.

Od oznaczenia 04 można więc stosować zasadę mnożenia przez 5.

Mamy też pewne wyjątki związane z tym, że łożyska mogą mieć taką samą średnicę wewnętrzną, ale różnić się średnicą zewnętrzną. W przypadku łożysk kulkowych mamy między innymi serie 62 i 63, ale występują też łożyska cienkościenne, na przykład serie 618 lub 619. Tutaj pojawia się niuans – ponieważ np. seria 619/x to łożyska kulkowe zwykłe miniaturowe (i tak niektórzy producenci zapiszą to samo łożysko 619/4 a inni jako 694), natomiast cienkościenne to serie 618xx i 619xx – lub 68xx i 69xx.

Dodatkowym utrudnieniem mogą być różnice w sposobie zapisywania oznaczeń. Przykładowo w przypadku niektórych serii można spotkać oznaczenia 6800 oraz 61800 odnoszące się do odpowiadających sobie wykonań. Jedni producenci stosują jedno oznaczenie, inni drugie. Niestety nie mamy tutaj jednej, całkowicie spójnej metodyki.

Co oznacza pierwsza cyfra w oznaczeniu łożyska?

Początkowe cyfry oznaczenia mogą pomóc w rozpoznaniu rodziny, do której należy dane łożysko. Jest to szczególnie przydatne podczas analizy listy części zamiennych, kiedy nie mamy fizycznego elementu przed sobą.

Przy odczytywaniu oznaczenia nie należy więc analizować wyłącznie pierwszej cyfry. Znaczenie ma również długość symbolu (4 lub 5 cyfr) oraz pozostałe cyfry określające konkretną serię.

Szczególnej uwagi wymagają łożyska stożkowe, ponieważ składają się z dwóch współpracujących elementów. W przypadku wykonań calowych poszczególne części mogą mieć osobne oznaczenia. Podczas zamawiania takiego łożyska warto więc podawać symbole obu elementów, ponieważ jedna część może współpracować z różnymi wariantami drugiej.

W oznaczeniach łożysk stożkowych można spotkać literę J na początku symbolu. Oznacza ona, że łożysko należące do danej rodziny oznaczeń ma wymiary metryczne, a nie calowe. Jeżeli jedna część łożyska ma oznaczenie rozpoczynające się np. od JLM, druga również powinna mieć odpowiednie oznaczenie JLM – nie należy łączyć jej z elementem oznaczonym wyłącznie jako LM. 

Co oznaczają sufiksy w oznaczeniach łożysk?

Podstawowe oznaczenie łożyska może zostać rozszerzone o sufiksy, czyli dodatkowe litery i cyfry umieszczane po głównym symbolu. Informują one o określonych cechach konstrukcyjnych lub wykonaniu danego elementu.

Do sufiksów należą między innymi oznaczenia uszczelnień, np. 2RS, DDU czy 2Z. W podobny sposób mogą być oznaczane luz wewnętrzny, materiał koszyka lub inne cechy konstrukcyjne.

Przykładem jest litera K, która wskazuje na stożkowy otwór łożyska.

Takie rozwiązanie jest przydatne między innymi podczas montażu łożyska na wale przy użyciu odpowiedniej tulei. Zamiast przesuwać ciasno spasowane łożysko na znacznej długości wału, można wykorzystać tuleję i następnie osadzić na niej łożysko z otworem stożkowym. Sufiksy są bardzo ważne podczas poszukiwania zamiennika. Łożyska o takim samym podstawowym numerze, ale różnych oznaczeniach dodatkowych nie muszą mieć identycznych właściwości użytkowych.

Oznaczenia łożysk z osłonami – ZZ, 2Z, RS i 2RS

Informacją zawartą w oznaczeniu może być sposób zabezpieczenia wnętrza łożyska. Często spotyka się metalowe osłony oraz gumowe uszczelnienia.

Metalowe osłony ograniczają przedostawanie się zanieczyszczeń do wnętrza łożyska oraz pomagają utrzymać smar wewnątrz. Można spotkać między innymi oznaczenia Z, ZZ oraz 2Z. Oznaczenie Z wskazuje na metalową osłonę z jednej strony, natomiast ZZ lub 2Z odnosi się do osłon znajdujących się po obu stronach łożyska.

Innym rozwiązaniem są gumowe uszczelnienia stykowe, często oznaczane jako RS lub 2RS. Zapewniają skuteczniejsze uszczelnienie, ale kontakt uszczelnienia z elementem łożyska powoduje większe opory podczas ruchu.

Podczas wymiany łożyska warto zachować ten sam sposób uszczelnienia, jaki zastosowano w oryginalnym elemencie. Jeżeli łożysko ma uszczelnienie RS tylko z jednej strony, otwarta strona może umożliwiać doprowadzenie środka smarnego z układu, w którym pracuje. W przypadku łożyska 2RS uszczelnienia po obu stronach pomagają natomiast utrzymać smar wewnątrz. Dlatego przy doborze zamiennika należy uwzględnić nie tylko wymiary łożyska, ale również rodzaj i liczbę zastosowanych uszczelnień.

,,Nie jest to wskazane, aby w miejscu, w którym mieliśmy łożysko z jednym RS, stosować łożysko 2RS. Jeżeli mamy uszczelnienie tylko z jednej strony, oznacza to, że z drugiej strony łożysko jest otwarte. Gdybyśmy zamontowali w tym miejscu łożysko kryte obustronnie, nie byłoby ono smarowane z zewnątrz, a wyłącznie smarem znajdującym się wewnątrz łożyska. Możliwe, że nie byłby on optymalny dla danych warunków pracy. W drugą stronę również nie powinniśmy tego robić. Jeżeli standardowo mamy łożysko kryte z dwóch stron, a założymy łożysko uszczelnione tylko jednostronnie, smar może po prostu wydostawać się z łożyska.” – komentuje Jan Gruszka, Kierownik ds. Łożysk w Air-Com Pneumatyka Automatyka.

Oznaczenia uszczelnień mogą różnić się w zależności od producenta. Przykładowo zamiast symbolu 2RS można spotkać symbol łożyska DDU, LLU czy EE. To oznaczenia uszczelnienia konkretnych marek (np. NSK, NTN, SNR), które mogą różnić się siłą przylegania wargi uszczelniającej. Po potwierdzeniu zgodności parametrów mogą być stosowane zamiennie. 

Występują również uszczelnienia bezstykowe, wykorzystujące rozwiązania zbliżone do uszczelnienia labiryntowego. Stanowią kompromis pomiędzy skutecznością uszczelnienia a oporami ruchu. Nie zapewniają takiego poziomu ochrony jak typowe uszczelnienie stykowe, ale generują mniejsze opory.

Co oznaczają luzy C2, CN, C3 i C4 w łożyskach?

Jednym z parametrów opisujących łożysko jest luz wewnętrzny. W dużym uproszczeniu określa on możliwość wzajemnego przemieszczenia pierścieni łożyska przed jego zamontowaniem i obciążeniem. Łożysko może mieć luz normalny (CN – Clearance Normal), powiększony albo pomniejszony. W oznaczeniach spotykane są przede wszystkim sufiksy C2, C3 i C4 – najczęściej informacja o luzie standardowym (CN) jest pomijana.

Łożyska z luzem powiększonym (C3, C4) stosuje się między innymi w aplikacjach, w których występuje podwyższona temperatura. Pod wpływem ciepła elementy układu zmieniają swoje wymiary, co może prowadzić do zmniejszenia rzeczywistego luzu podczas pracy. Odpowiednio dobrany większy luz początkowy pozwala uwzględnić te warunki.

Wielkość luzu musi odpowiadać warunkom pracy, sposobowi montażu, temperaturze i wymaganiom konkretnego węzła łożyskowego. Przy wymianie części nie należy więc samodzielnie zmieniać klasy luzu bez sprawdzenia wymagań aplikacji.

Jak oznacza się materiał koszyka w łożysku?

Ważnym elementem łożyska tocznego jest koszyk, który odpowiada za odpowiednie rozmieszczenie elementów tocznych. Koszyki mogą być wykonywane z różnych materiałów, a informacja o ich konstrukcji może pojawić się w dodatkowym oznaczeniu łożyska.

W zależności od producenta można spotkać między innymi następujące symbole:

Koszyk stalowy jest rozwiązaniem standardowym. Koszyki mosiężne wykorzystuje się w określonych konstrukcjach i warunkach pracy, natomiast wykonania poliamidowe mogą być stosowane tam, gdzie znaczenie mają między innymi niewielka masa i cicha praca.

Jak prawidłowo odczytywać oznaczenia łożysk? – podsumowanie

Oznaczenia łożysk tworzą system pozwalający na identyfikację wielu istotnych parametrów części. Na podstawie symbolu można określić między innymi rodzaj i serię łożyska, średnicę otworu, sposób uszczelnienia, luz wewnętrzny, wykonanie otworu czy materiał koszyka.

Podstawowe zasady, takie jak mnożenie dwóch ostatnich cyfr przez 5 przy określaniu średnicy otworu czy rozpoznawanie symboli 2RS, 2Z, C3 i K, znacznie ułatwiają identyfikację części. Trzeba jednak pamiętać, że system oznaczeń nie jest całkowicie jednolity. Poszczególni producenci mogą stosować własne symbole, szczególnie w przypadku uszczelnień, koszyków i wykonań specjalnych.

Zobacz również nasz film na temat oznaczeń:

Podczas wymiany łożyska najlepiej analizować pełne oznaczenie, a nie wyłącznie jego podstawowy numer. Jeżeli nowy element ma zastąpić łożysko innego producenta, warto dodatkowo sprawdzić katalog lub tabelę zamienności. Pozwala to zweryfikować nie tylko wymiary, ale również konstrukcję uszczelnienia, luz, materiał koszyka i pozostałe parametry istotne dla prawidłowej pracy węzła łożyskowego.

FAQ

Jak czytać oznaczenia łożysk?
Oznaczenie należy analizować jako całość, ponieważ poszczególne cyfry i litery mogą informować m.in. o rodzaju, wymiarach, uszczelnieniu, luzie i wykonaniu łożyska.

Co można odczytać z oznaczenia łożyska?
Z oznaczenia można określić m.in. typ i serię łożyska, średnicę otworu, rodzaj uszczelnienia, luz wewnętrzny oraz niektóre cechy konstrukcyjne.

Czy oznaczenia łożysk są takie same u wszystkich producentów?
Nie, część oznaczeń jest powszechnie stosowana, ale producenci mogą używać własnych symboli dotyczących np. uszczelnień czy wykonania koszyka.

Jak dobrać zamiennik łożyska na podstawie oznaczenia?
Należy porównać pełne oznaczenia oraz sprawdzić zgodność wymiarów, konstrukcji, uszczelnienia, luzu i pozostałych parametrów.

Czy łożyska o tych samych wymiarach można stosować zamiennie?
Nie zawsze, ponieważ mimo takich samych wymiarów mogą różnić się uszczelnieniem, luzem, konstrukcją lub innymi parametrami wpływającymi na warunki pracy.