Spis treści
Wprowadzenie
Pneumatyka w przemyśle spożywczym pracuje w warunkach, w których dobór komponentów opiera się na bardzo wielu precyzyjnie określonych kryteriach. Siłowniki pneumatyczne, zawory, przewody, przyssawki czy zespoły przygotowania powietrza mogą znajdować się w bezpośrednim sąsiedztwie produktu spożywczego, być regularnie myte i dezynfekowane, a w określonych zastosowaniach mieć również bezpośredni lub pośredni kontakt z żywnością.
Dlatego projektując układ pneumatyczny do maszyny wykorzystywanej w przemyśle spożywczym, trzeba odpowiedzieć na więcej pytań niż zadajemy przy wyborze komponentów np. dla branży automotive. Mówimy o materiałach zastosowanych do budowy komponentu, konstrukcji umożliwiającej jego czyszczenie, odporności na środki chemiczne, rodzaju uszczelnień oraz środkach smarnych znajdujących się wewnątrz urządzenia.
Przy produktach dla przemysłu spożywczego często pojawiają się oznaczenia FDA i NSF. Można je spotkać w dokumentacji przewodów, uszczelnień, tworzyw konstrukcyjnych, smarów czy innych komponentów przeznaczonych do zastosowań spożywczych.
Czego dowiesz się z tego artykułu?
- Co oznaczają normy FDA i NSF w przemyśle spożywczym?
- Czym jest FDA i czego dotyczą jej wymagania?
- Czym jest NSF i jakie ma znaczenie przy doborze komponentów pneumatycznych?
- Czym różnią się środki smarne NSF H1, H2 i H3?
- Na co zwrócić uwagę przy doborze pneumatyki do kontaktu z żywnością?
FDA i NSF w przemyśle spożywczym
Pierwszym krokiem do właściwego doboru pneumatyki jest zrozumienie, że nie istnieje jedna uniwersalna norma, której spełnienie automatycznie oznacza, że każdy komponent może zostać zastosowany w dowolnym miejscu. Wymagania są zależne od strefy kontaktu z żywnością, rodzaju produktu (np. najwyższe normy dla przemysłu mleczarskiego), a nawet wrażliwości produkowanej żywności na wilgoć.
Znaczenie ma także rodzaj potencjalnego kontaktu. Element może pracować w bezpośrednim kontakcie z żywnością, znajdować się w strefie, w której występuje ryzyko rozprysku produktu, albo być całkowicie odseparowany od procesu. Podstawową zasadą jest ograniczanie ryzyka zanieczyszczenia produktu spożywczego. Może ono mieć charakter biologiczny, chemiczny lub fizyczny. To wiąże się między innymi z koniecznością stosowania materiałów odpowiednich do warunków procesu, konstrukcji łatwych do czyszczenia, właściwych uszczelnień oraz odpowiednio dobranych środków smarnych.
W Unii Europejskiej jednym z podstawowych aktów dotyczących materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością jest Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004. Zgodnie z jego ogólną zasadą materiały przeznaczone do bezpośredniego lub pośredniego kontaktu z żywnością powinny być na tyle obojętne, aby w normalnych warunkach użytkowania nie przenosiły do niej substancji w ilościach mogących zagrozić zdrowiu człowieka, powodować niedopuszczalne zmiany składu żywności lub wpływać na jej właściwości (smak, zapach). W dokumentacji elementów przeznaczonych do takich aplikacji bardzo często pojawiają się odniesienia do FDA oraz NSF.
Ponieważ jesteśmy w Europie, głównym rozporządzeniem, które nas obowiązuje, jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego nr 1935/2004. Jest ono często zgodne z wymaganiami FDA czy NSF i określa, jakie materiały konstrukcyjne możemy stosować w przemyśle spożywczym.
W dużym skrócie chodzi o trzy kwestie. Po pierwsze, materiały muszą być obojętne i nie mogą wchodzić w reakcje z produktami przeznaczonymi do spożycia. Po drugie, elementy konstrukcyjne i materiały nie mogą oddziaływać na produkty w sposób, który zmieniałby ich smak, zapach czy konsystencję. Trzecia kwestia jest bardziej ogólna i została opisana w oddzielnym rozporządzeniu. Dotyczy tak zwanych dobrych praktyk przy projektowaniu w przemyśle spożywczym. – Daniel Raczkowski, Menedżer ds. Aplikacji i Rozwoju Biznesu w Camozzi Automation.
FDA – co to oznacza i czego dotyczy?
FDA, czyli Food and Drug Administration, to amerykańska Agencja Żywności i Leków. Nie jest więc normą ani certyfikatem samym w sobie. FDA jest federalną instytucją odpowiedzialną za regulowanie i nadzorowanie określonych obszarów związanych między innymi z bezpieczeństwem żywności, leków i wyrobów medycznych.
W przypadku przemysłu spożywczego i budowy maszyn szczególnie istotne są wymagania odnoszące się do substancji przeznaczonych do kontaktu z żywnością – Food Contact Substances (FCS). FDA definiuje FCS jako substancję przeznaczoną do wykorzystania jako składnik materiałów używanych przy produkcji, pakowaniu, transportowaniu lub przechowywaniu żywności, jeżeli nie ma ona wywoływać efektu technicznego w samej żywności.
W amerykańskich przepisach wymagania dotyczące określonych materiałów i substancji znajdują się między innymi w Title 21 Code of Federal Regulations, czyli 21 CFR. FDA prowadzi również wykazy substancji dopuszczonych do określonych zastosowań związanych z kontaktem z żywnością, lekami, kosmetykami czy wyrobami medycznymi. Co ważne, samo występowanie substancji w takim wykazie nie oznacza automatycznie, że można ją stosować w każdych warunkach. Znaczenie mają jej przeznaczenie oraz warunki użytkowania.
Przykładowo w siłowniku, zaworze czy chwytaku pracującym przy produkcie spożywczym istotny może być nie tylko materiał korpusu. Trzeba uwzględnić również tworzywa, elastomery, uszczelnienia i inne elementy, które w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach mogą mieć kontakt z produktem. Dlatego sformułowanie „materiał zgodny z FDA” powinno być zawsze rozpatrywane w konkretnym kontekście. Warto sprawdzić, czego dokładnie dotyczy deklaracja producenta: całego produktu, określonego materiału czy wyłącznie wybranych części komponentu.
NSF – co to oznacza i czego dotyczy?
NSF to organizacja zajmująca się między innymi opracowywaniem standardów, badaniem, certyfikacją i rejestracją produktów stosowanych w obszarach związanych z bezpieczeństwem żywności i zdrowiem. Skrót pochodzi od jej nazwy – National Sanitation Foundation.
W przemyśle spożywczym oznaczenie NSF można spotkać między innymi przy środkach smarnych stosowanych w maszynach i urządzeniach produkcyjnych. Jest to istotne, ponieważ smary wykorzystywane w zakładzie mogą pracować zarówno w miejscach całkowicie odseparowanych od produktu, jak i w komponentach znajdujących się w jego bezpośrednim sąsiedztwie. W zależności od zastosowania różne jest więc ryzyko przypadkowego kontaktu środka smarnego z żywnością.
NSF stosuje klasyfikację, która pozwala określić, w jakich warunkach może być używany dany środek smarny. Najczęściej spotykane są oznaczenia NSF H1, H2 i H3. Przykładowo klasa H1 dotyczy środków smarnych przeznaczonych do miejsc, w których może dojść do przypadkowego kontaktu z żywnością, natomiast H2 stosuje się tam, gdzie możliwość takiego kontaktu jest wykluczona.
Ma to znaczenie również przy doborze elementów pneumatyki. Wewnątrz siłowników pneumatycznych mogą znajdować się środki smarne nanoszone podczas produkcji między innymi na uszczelnienia i współpracujące powierzchnie. Dotyczy to także wielu siłowników określanych jako „bezsmarowe” – nazwa ta oznacza przede wszystkim, że podczas normalnej pracy nie wymagają one dodatkowego podawania oleju ze sprężonym powietrzem, a nie że wewnątrz urządzenia nie zastosowano żadnego smaru.
Jeżeli taki komponent pracuje w miejscu, w którym istnieje ryzyko przedostania się środka smarnego do produktu, należy zwrócić uwagę na rodzaj zastosowanego smaru i jego klasyfikację NSF – o jego przeznaczeniu informuje konkretna kategoria, np. H1 lub H2.
Klasy smarów NSF H1, H2 i H3
NSF H1 – możliwość przypadkowego kontaktu z żywnością
NSF H1 obejmuje środki smarne przeznaczone do stosowania w obszarach przetwarzania żywności, w których może dojść do przypadkowego kontaktu środka z produktem spożywczym. NSF określa kategorię H1 jako „lubricants – general incidental contact”.
Takie smary mogą być stosowane między innymi w częściach maszyn wymagających smarowania, gdy ze względu na konstrukcję urządzenia nie można całkowicie wykluczyć przypadkowego kontaktu z żywnością. W pneumatyce może to mieć znaczenie na przykład w przypadku siłowników czy innych elementów znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie otwartego produktu.
Trzeba jednak podkreślić: H1 nie oznacza środka przeznaczonego do celowego kontaktu z żywnością. Konstrukcja maszyny nadal powinna ograniczać możliwość przedostawania się smaru do produktu. Klasa H1 dotyczy sytuacji, w której kontakt może wystąpić przypadkowo.
NSF H2 – bez możliwości kontaktu z żywnością
NSF H2 oznacza środki smarne przeznaczone do urządzeń pracujących w zakładach spożywczych, ale w miejscach, w których nie istnieje możliwość kontaktu smaru z żywnością. NSF opisuje tę kategorię jako „general – no contact”.
To istotna różnica. Sam fakt, że środek jest zarejestrowany w kategorii H2, nie oznacza, że może mieć przypadkowy kontakt z produktem.
H2 można więc rozważać w częściach instalacji i maszyn odpowiednio odseparowanych od produktu. Przykładem mogą być mechanizmy znajdujące się poza strefą produkcyjną lub zamknięte w sposób eliminujący możliwość zanieczyszczenia żywności. Z punktu widzenia projektowania pneumatyki różnica między H1 a H2 sprowadza się zatem przede wszystkim do oceny ryzyka kontaktu środka smarnego z produktem.
NSF H3 – oleje rozpuszczalne
Kategoria NSF H3 bywa opisywana nieprecyzyjnie. W klasyfikacji NSF H3 oznacza soluble oils, czyli oleje rozpuszczalne. To środki stosowane do ochrony metalowych elementów urządzeń przed korozją. Jeżeli zostały użyte na powierzchniach mogących mieć kontakt z żywnością, przed ponownym użyciem urządzenia powierzchnie te należy odpowiednio oczyścić.
Warto również uważać na podobne oznaczenie NSF 3H. H3 i 3H nie są tym samym. Kategoria 3H dotyczy olejów stosowanych tam, gdzie wymagany jest bezpośredni kontakt środka z żywnością podczas określonych procesów produkcyjnych, na przykład smażenia, grillowania czy pieczenia. Podobieństwo oznaczeń może więc prowadzić do istotnej pomyłki przy analizowaniu dokumentacji technicznej.
Dla konstruktora maszyny najważniejszy wniosek jest prosty – nie należy dobierać środka smarnego wyłącznie na podstawie obecności oznaczenia NSF. Trzeba sprawdzić konkretną kategorię i zestawić ją z miejscem pracy komponentu oraz możliwością kontaktu z żywnością.
Zobacz również nasz film na ten temat: Pneumatyka w przemyśle spożywczym – co mówi prawo i normy? | Daniel Raczkowski z Camozzi cz.1
Podsumowanie
Pneumatyka w przemyśle spożywczym wymaga spojrzenia na komponent znacznie szerzej niż tylko przez pryzmat jego parametrów roboczych. Znaczenie mają materiały, uszczelnienia, konstrukcja urządzenia, możliwość skutecznego czyszczenia oraz środki smarne wykorzystane podczas produkcji i eksploatacji.
FDA i NSF odnoszą się przy tym do różnych zagadnień. FDA jest amerykańską agencją regulacyjną, a przepisy i procedury związane z FDA określają między innymi warunki stosowania substancji i materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. NSF prowadzi natomiast między innymi system rejestracji środków wykorzystywanych w zakładach spożywczych, w tym klasyfikację środków smarnych.
W przypadku pneumatyki szczególnie często spotykana jest kategoria NSF H1, ponieważ dotyczy środków smarnych stosowanych tam, gdzie możliwy jest przypadkowy kontakt z żywnością. H2 przeznaczone jest do miejsc, w których taki kontakt jest wykluczony, natomiast H3 stanowi odrębną kategorię olejów rozpuszczalnych.
Najważniejsze jest jednak to, aby nie traktować oznaczeń FDA czy NSF jako uniwersalnego potwierdzenia, że komponent nadaje się do każdego zastosowania spożywczego. Wymagania należy zawsze odnieść do konkretnego elementu, materiału, strefy maszyny i rzeczywistych warunków pracy. Dopiero takie podejście pozwala dobrać pneumatykę, która będzie nie tylko sprawnie realizowała swoje zadanie, ale również odpowiadała wymaganiom procesu produkcji żywności.
FAQ
Czy FDA jest normą?
Nie, FDA to amerykańska Agencja Żywności i Leków, która odpowiada za regulowanie i nadzorowanie określonych obszarów związanych m.in. z bezpieczeństwem żywności.
Co oznacza NSF H1?
NSF H1 oznacza środki smarne przeznaczone do zastosowań, w których może wystąpić przypadkowy kontakt środka z żywnością.
Czym różni się NSF H1 od H2?
H1 dopuszcza możliwość przypadkowego kontaktu środka smarnego z żywnością, natomiast H2 dotyczy zastosowań, w których możliwość takiego kontaktu jest wykluczona.
Do czego służą środki NSF H3?
NSF H3 obejmuje oleje rozpuszczalne stosowane między innymi do czyszczenia i ochrony metalowych elementów przed korozją.
Czy oznaczenie FDA lub NSF oznacza, że komponent może być stosowany w każdej aplikacji w przemyśle spożywczym?
Nie, przy doborze komponentu należy uwzględnić konkretne materiały, warunki pracy, miejsce montażu oraz możliwość kontaktu z żywnością.
